İktisadi Değerler Nelerdir? (Ve Herkesin Bunu Öğrenmesi Gerek)
Ya, şöyle bir düşünün: Gidiyorsunuz bir kafeye, arkadaşlarınızla buluşuyorsunuz. Siparişi verirken, herkes bir şekilde hesapta birbirine karışıyor. Kimi “Ben çayı almıştım”, kimi “Bir kahve benimkisi” diyor. Tam o sırada garson gelir, “Hesap 50 TL” der. O an aklınızdan geçen tek şey: “50 TL ne ya? 50 TL için neden kimse kimseye bakmıyor?!”
İşte, o an aslında sadece cebinizdeki paraya odaklanmıyorsunuz. Bir yandan arkadaşlar arasında dönen bu hesap savaşı, iktisadi değerlerin bir yansıması! Yani, “İktisat” dediğimiz şey, sadece parasal değerler değil; her an gündelik hayatımızın içine nüfuz eden, davranış biçimlerimizi şekillendiren bir şey. Bu yazıda da biraz mizahi bir şekilde iktisadi değerleri keşfetmeye çalışacağım. Merak etmeyin, biraz komik, biraz kafa karıştırıcı olacak ama asla sıkıcı değil!
İktisadi Değerler: Para ve Onun Arkadaşları
Hadi en klasik ve herkesin bildiği yerden başlayalım: Para. Evet, evet, o her an cebimizde parlayan, hayatımızı yönlendiren meblağ. İktisadi değerlerin temel taşlarından biri de kesinlikle para! Ama buradaki asıl sorun, paranın sürekli el değiştirmesi, yani arz ve talep! Örneğin, geçen hafta hafta sonu arkadaşımın doğum gününe gittim, orada bir baktım herkes birbirine 10 TL atıyor. “Hediyen ne oldu?” diyorum, “Para attım” diyor. O kadar çok para değişmiş ki, doğum günü hediyesi bir nevi “spot fiyat” olmuş. İktisadi değerlerin bir başka güzel özelliği de böylece ne kadar pratik olabileceğini gösteriyor! Ne yazık ki, hemen her durumda “herkesin istediği kadar parası olmayabilir.” Ne yapalım, iktisat!
Değerin Durumu: İnsanlık Durumu
Hadi ama, paranın her şeyi belirlemesine biraz da gülümseseniz? Evet, kapitalist sistemin içinde biraz boğulmuş hissedebiliriz ama bir de şu açıdan bakalım: İnsanların temel ihtiyaçları var. Bir anda dönen paranın izlediği yol, temel iktisadi değerlerin bir başka yüzü. Gerçekten ihtiyacı olmayan birine bir şeyi satmak… Bunu her market alışverişinde görebiliriz değil mi? Sürekli almadığımız ama fırsat bu fırsat diye koştuğumuz her şey! O zaman gelin biraz daha derine inelim.
O Zaman, İktisadi Değerler Nelerdir? (Temel Değerler Çıkıyor)
Yani şu çok basit soruyla başlayalım: İktisadi değerler nedir? Bunu sordukça aklıma bir yığın kavram geliyor: “Verimlilik, üretim, tüketim, arz-talep…” Aman Tanrım, bu cümleleri duyunca uykum geldi! Gerçekten de iktisadi değerler, günlük hayatta biraz daha basitleştirildiğinde çok daha anlaşılabilir hale geliyor. Hadi bir örnek verelim.
Arz ve Talep: Şu An Tam Şu Anda Olması Gereken Şey!
Bir gün alışveriş merkezinde, bir mağazanın önünden geçerken, biri elinde yeni bir telefonla yanımdan geçti. “Yoo, yeni telefon almak için herhangi bir nedenim yok” diyordum, derken bir baktım, bir mağaza kampanyası var! İyi de, bu tam olarak bir “arz ve talep” ilişkisi değil mi? Mağaza arz yapıyor, ben ise talep etmeye başlıyorum. O an mantıklı mı? Değil! İktisadi değerlerin bir parçası da budur işte: Zihinsel süreçte arz, gözünüze gözünüze vurduğu zaman, talep pat diye kalkar.
Yani demem o ki, biraz bakınca, iktisadi değerlerin ne kadar karmaşık görünse de aslında insanın “göz göze” geldiği bir ilişki olduğunu fark ediyorsunuz.
Verimlilik: Kısa Vadede Daha Fazla Çalışmak mı, Yoksa Uzun Vadede Dinlenmek mi?
Verimlilik, aslında hepimizin en sevmediği kavramlardan biridir. Ama işin ilginç tarafı şu: Bizim modern dünyadaki verimliliğe bakış açımız değişiyor. Hepimiz aslında her gün daha fazla çalışmaya itiliyoruz, ama gerçek sorum şu: Bu gerçekten verimli mi? İzmir’de yaşayan biri olarak, her gün markette “şu indirim varmış” diyerek 2 saat daha harcamak, verimli olabilir mi? Hayır, ama fırsatlar peşinden koşturulacak diye, neredeyse her günü “verimli” hale getirmeye çalışıyoruz.
İktisadi Değerlerin Toplumdaki Yeri: Kaybolan İşler, Yükselen Değerler
Çünkü insanlar, ne olursa olsun, ekonomik ilişkileri devam ettirebilmek için sürekli bir değişim arayışında. Bu değişim, aynı zamanda iktisadi değerlerin toplumdaki etkilerini de gösteriyor. Şu an yaşadığımız iş dünyasında, geçmişte yerini bulan mesleklerin çoğu yok oldu. Ama tam burada bir sorum var: Ya 10 yıl sonra “istediğin yerde çalış, istediğin saatte” sistemine geçersek? İşte o zaman iktisadi değerler de farklılaşıyor. Yani arz ve talep değil, esneklik ve uzun vadeli sürdürülebilirlik öne çıkıyor. Bu da demek oluyor ki; gelecekteki iş dünyasında verimlilik anlayışımız, “sürekli çalışmak” yerine “daha esnek, daha sürdürülebilir” olma üzerine kurulu olacak.
“Şu An Para Kazanmak Mı, Yoksa Gelecekte Para Kazanmak mı?”
Özellikle yeni iş yapış biçimleri ve girişimcilik dünyasında, bazı şeyler değişmeye başlıyor. Bu noktada “bugün para kazanmak” ile “gelecekte para kazanmak” arasında bir tercih yapmak gerekecek. Çünkü, gelecekte iktisadi değerlerin bir parçası da, geleceği görebilme yeteneği olacak. Örneğin, şu anda sosyal medya üzerinden içerik üreten biri, yalnızca parayı kazanmak için içerik üretmiyor; aynı zamanda bir sonraki fırsata da hazırlanıyor.
Ve bir süre sonra, belki de “tamam, bu kadar para yeter” demek yerine, sadece daha fazla kazanma arzusuyla dolacak. Ancak, her şeyin bir “değer”i olduğunu unutmamalıyız.
Sonuç: İktisadi Değerler Ne Olacak?
Sonuç olarak, “İktisadi değerler nelerdir?” sorusunun cevabını düşündükçe, bir yandan ekonomik teoriler, bir yandan da günlük hayatın karıştığını görüyorum. Bazen ciddi, bazen komik bir şekilde iktisadi değerlerin ne kadar hayatımızın içinde olduğunu fark ediyoruz. Para, arz-talep, verimlilik ve esneklik; hepsi gündelik hayatımızın içinde yer alıyor. Ve aslında en önemlisi, bu değerlerin hep değiştiğini ve değişmeye devam edeceğini unutmamamız.
Evet, belki biraz fazla kafa yoruyor olabilirim. Ama işte, hayatı yaşarken ne kadar çok sorgularsan, o kadar fazla iktisadi değerlerin hayatındaki yeri de belirginleşiyor. Ve bu da demek oluyor ki, her birimizin iktisatçı olma yolunda küçük adımlar attığını… Evet, belki biraz fazla düşündüm ama, olsun, kimse bana gülmesin, haklıyım.